Rodzina

Dysfunkcjonalność może wynikać z wszelkiego rodzaju patologii ujmowanych w kategoriach społecznych czy biologicznych. Do takich patologii zalicza się miedzy innymi takie kwestie, jak: kryminalizm, hazard, prostytucję, alkoholizm, niedorozwój umysłowy, narkomania, choroba psychiczna i tym podobne. Wynikająca z tych czynników dysfunkcjonalność jest łatwa do zaobserwowania i równie łatwo jest przewidzieć jej skutki, chociaż zapobieganie im wcale nie będzie już takie łatwe. Inaczej przejawia się dysfunkcjonalność w zakresie funkcji socjalizującej i psychohigienicznej. Wszelkiego rodzaju zaburzenia jest tutaj zdecydowanie trudniej wychwycić, a tym samym trudniej jest eliminować ich skutki. Rodzina teoretycznie jest najlepsza grupą społeczna, w której jednostka zdobywa niezbędne do dalszego życia wzorce, umiejętności i zachowania. Jednak zarazem dynamika kontaktów w rodzinie oraz pewne jej specyficzne cechy mogą wpływać niekorzystnie na jednostkę i zakorzeniać w niej niewłaściwe czy też niepożądane społecznie postawy i zachowania. Dotyczy to na przykład rodzaju stosunków, jakie panują miedzy poszczególnymi członkami rodziny. Zaburzenia w tej kwestii mogą powodować pewnego rodzaju niewydolność wychowawczą rodziny, która nie potrafi właściwie wywiązać się z postawionych przed nią zadań.

Różnego rodzaju zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży, a także osób dorosłych wynikają z procesu niewłaściwego, jaki miał miejsce w rodzinie. Przede wszystkim jest to dowód na nie wywiązywanie się rodziny z dwóch podstawowych funkcji: Socjalizującej oraz psychohigienicznej. Wypełnianie funkcji socjalizującej polega przede wszystkim na tym, ze rodzina przekazuje podstawowe umiejętności społeczne, takie jak podstawowe normy i zachowania oraz zwyczaje, obyczaje, wartości kulturowe uznawane w danej spoęłczności. Polega ona również na pełnieniu funkcji kontrolującej zachowanie poszczególnych członków rodziny, w tym przede wszystkim dziecka. Funkcja psychohigienicza polega przede wszystkim na tym, ze rodzina zapewnia każdemu ze swoich członków stabilizację, poczucie bezpieczeństwa oraz takie wartości, jak równowaga emocjonalna i warunki dla pełnego i harmonijnego rozwoju osobowości. Wszelkiego rodzaju dewiacje w zakresie nierespektowania norm społecznych, zachowań i wzorów przyjętych za powszechnie pożądane, sa świadectwem osłabienia funkcji socjalizującej w rodzinie. Przejawia się to również w zachowaniach typu egoistycznego, egocentrycznego, w których jednostka wykazuje daleko posuniętą bierność kulturową i społeczną. Jeśli u dzieci występuje zachwiane poczucie bezpieczeństwa, niski próg podatności na frustracje i sytuacje trudne, wówczas rodzina osłabioną miała funkcję psychohigieniczną.

Wzory osobowe dziecko nabywa od osób, z którymi jest związane emocjonalnie i które automatycznie stają się dla niego wzorem. Tylko wówczas może dokonać się proces identyfikacji oraz przejęcia wzorów osobowych, które reprezentują najbliższe pod względem emocjanlnym dziecku osoby. Z tego też względu często spotykane jest przejmowanie różnego rodzaju postaw i większa identyfikacja dziecka z dziadkami, którzy wykazują prawdziwe zainteresowanie jego sprawami i mają z nim prawdziwy kontakt emocjonalny, mimo, ze nie mieszkają z dzieckiem, niż przejmowanie i identyfikacja z postawami prezentowanymi przez rodziców, którzy wykazują wobec dziecka chłód emocjonalny i nie sa tak zaangażowani w jego sprawy. Serdeczne i właściwe postawy, jakie prezentuje ojciec wobec syna, sprzyjają identyfikacji z nim i tym samym przejmowaniu od niego wzorów osobowych, którymi ojciec dysponuje. Może nastąpić jednak problem z idnetyfikowanime się z ojcem w momencie, gdy przejawia on postawę odtrącającą i emocjonalnie obojętną. To wałsnie dzięki sredecznosci kontaktów rodzice w naturalny, niewymuszony sposób sami przekazują dziecku pewne wartości, wzorce i postawy, które dziecko samoistnie akceptuje i wchłania, przyjmując za właściwe. Postawy rodziców są również ważne w procesie kształtowania własnego „ja” dziecka.

Dla rozwoju harmonijnego osobowości dziecka potrzebne są cztery typy ról rodzinnych: matki, ojca oraz rodzeństwa w postaci siostry i brata, a ich wzajemne relacje tworzą dalsze podsystemy, na bazie, których tworzą się dalsze wzorce zachowań i osobowości. Chłopcy z pewnością identyfikują się slinje i mocniej z ojcem, który wykazuje się w kontaktach z dzieckiem serdecznością i pozytywnym stosunkiem do dziecka, niż z ojcem, który wykazuje daleko posuniętą postawę karzącą i odrzucającą dziecko. Ważną rolę grają tutaj również względy i uczucia, jakimi nawzajem obdarzają się rodzice. Jeśli kontakty miedzy nimi wykazują się sredecznoscią i pozytywnymi emocjami, wówczas chłopiec chce naśladować ojca, a dziewczynka matkę, gdyż widzi, ze takie zachowania spotkają się z gratyfikacją w postaci zwrotnego okazywania uczuć. Wzajemne stosunki, jakie zachodzą miedzy rodzicami silnie oddziałują na przyswojenie przez dziecko wszelkiego rodzaju zachowań związanych z płcią. Przy czym w zależności od poprawności tych stosunków lub różnego rodzaju nieprawidłowości, kształtują się postawy adekwatne lub nieadekwatne względem płci. Identyfikacja z własną płcią jest jednym z najważniejszych aspektów w procesie uspołeczniania dziecka. Niewalściwa identyfikacja z płcią może w życiu dorosłym objawiać się trudnościami w nawiązywaniu kontaktów z płcią przeciwną, oraz wchodzeniu w relacje partnerskie.

Poprzez identyfikacje płci dziecko wrasta w przyszłe role społeczne. Poprzez fizyczną obecność rodziców, dziecko otrzymuje wzory zachowań, dzięki którym identyfikuje się z rodzicem, a w następstwie chce być takie jak rodzic. Do około drugiego roku życia dziecko faworyzuje i wyróżnia matkę, ale z czasem zaczyna zaznaczać swoją obecność również ojciec. Zaczyna się to przejawiać miedzy innymi w tym, ze dziecko, które znajdzie w środowisku kobiecym, wyróżniać zaczyna pojawiającego się w tym środowisku mężczyznę, a zachowuje daleko posuniętą rezerwę wobec nieznanych czy obcych jemu kobiet. Brak ojca szczególnie silnie zaznacza się w rozwoju społecznym chłopców. Przez długi czas nie doceniano roli i wpływu ojca na rozwój społeczny dziecka, znaczne zasługi i wartość kontaktów przypisując związkowi z matką. Tymczasem okazuje się, ze dzieci pozbawione wpływu i obecności ojca, szczególnie we wczesnym wieku dziecięcym, wykazują zdecydowanie więcej zaburzeń zachowań, niż dzieci wychowujące się w pełnej rodzinie, w której obecni są oboje rodzice. Chłopcy, którzy wychowują się bez ojca, często wykazują mniejszą zdolność przystosowawczą poza rodziną, a także większą zależność od osób dorosłych oraz lękliwość i bardziej wrogie nastawienie w stosunku do innych dzieci. Badania wskazują też, ze chłopcy byli mniej chłopięcy i mniej męscy w swoich zachowaniach i działaniach.

Proces kształtowanie się osobowsci społecznej dziecka następuje na kilku torach. Jest to przede wszystkim przygotowanie do pełnienia przyszłych ról społecznych, w tym roli ojca, męża, żony, matki oraz wielu innych. Wychowanie i przygotowanie do pełnienia tych ról odbywa się na zasadzie nieco innego kierowania wychowaniem dziewczynek i chłopców oraz zdobywaniem pewnych zachowań i wzorów zachowań właściwych dla danej płci, poprzez identyfikację dziecka z najbliższą osobą, która tą płeć reprezentuje. Różnicowanie zachowania względem chłopców i dziewczynek następuje dość wcześnie. Polega to miedzy innymi na stosowaniu innego rodzaju zabaw względem dziewczynek i chłopców, kupowaniu innego rodzaju zabawek czy ubranek. Koło drugiego roku życia widać już rówznice miedzy zabawami czy zachowaniami prezentowanymi przez chłopców i dziewczynki. Chłopcy wydają się być bardziej pobudzeni i żywi, wybierają też bardziej zrpznoicowane ruchowo zabawy. Dziewczynki z kolei bawią się spokojniej, są też mniej pobudliwe i bardziej opanowane. Od dziewczynek zaczyna się również wymagać nieco innych zachowań niż od chłopców, a przejawia się to w tym, ze dziewczynki powinny wykazywać mniejszą agresję, powinny być spokojniejsze, odznaczać się dobrymi manierami, oraz dbać o czystość. Te zachowanie mniej akcentuje się w zachowaniach chłopców.

Rozwój uczuć w początkowym etapie rozwoju dziecka przebiega poprzez wyodrębnianie poszczególnych uczuć, z całego spektrum doznań emocjonalnych, jakie dziecko odczuwa. Emocje u noworodka są bardzo ubogie i przejawiają się praktycznie jako emocje związane z pobudzeniem lub spokojem. Z czasem dochodzi do emocja związana z poczuciem zadowolenia bądź niezadowolenia. Kolejne emocje pojawiają się u dziecka wraz z procesem zdobywania pewnych doświadczeń i wiedzy o otaczającym dziecko świecie. Dziecko postrzega pewne rzeczy, a następnie gromadzi je jako doświadczenia, na bazie, których uczy się reagować na nie pozytywnie lub negatywnie. Kolejne uczucia, jakie się pojawiają, to uczucia związane z gniewem, wstrętem i strachem. Kolejne uczucia to takie, które związane są z radością i jej przezywaniem w formie jawnej, manifestującej się jako śmiech, gestykulacja i inne gesty. Przywiązanie jako emocja i uczucie rozwija się u dziecka wskutek nie tyle zaspokajania jego potrzeb żcyiwoych, ile na podstawie częstości i serdeczności kontaktów, czyli zażyłości i emocji, jakimi dana osoba obdarza dziecko. Im te kontakty są częstsze, i im więcej uczuć dana jednostka okazuje dziecku, tym większe jego przywiązanie do tej osoby. Z czasem na zdolność przywiązania dziecka wpływa również kwestia nie tyle kontaktu fizycznego, ile kontaktu wzrokowego i słuchowego, co związane jest z rozwojem zdolności postrzegania zmysłowego u dziecka.

Proces socjalizacji dziecka w rodzinie odbywa się dwutorowo, to znaczy, ze część wzorócwo, postaw i przekonań jest przekazywana świadomie, w procesie ukierunkowanym i zamierzonym, a część jest przekazywana jako rzecz nieuświadomiona, przekazywana intuicyjnie, bądź nabywana wskutek obserwacji, którą cały czas uskutecznia dziecko, przebywając z rodzicami. Ten zespół przekazywanych wzorców poprzez uświadomioną i nieuświadomioną działalność, jest podstawą do tworzenia podstaw fizycznego, psychicznego i spoęłcznego rozwoju dziecka. Te wszystkie oddziaływania zapewniają dziecku przygotowanie do późniejszego, samodzielnego funkcjonowania w społeczeństwie. Rodzina przekazując normy i wartości, przekazuje nie tylko własne, wypracowane formy, ale także nieświadomie formy, którymi rządzi się społeczeństwo, w którym przyszło jej funkcjonować. Zatem jest ona nośnikiem informacji, dzięki którym dziecko zdobywa wiedzę o społeczności, w której przyjdzie mu żyć. Na podstawi tego, co rodzice przekazują dziecku, tworzy ono swój własny świat wartości, który rodzice mogą wzbogacić o wartości naprawdę istotne, bądź na skutek nieumiejętnego postępowania, znacznie go zubożyć. Bardzo istotne dla umiejętności przeżywania więzi emocjonalnej są pierwsze dwa lata życia, gdyż wtedy dziecko nabywa zdolność przywiązania się do drugiego człowieka.

Jednym z pierwszorzędnych zadań społeczeństwa jest zapewnienie dzieciom warunków do życia i rozwoju, przy czym chodzi tutaj zarówno o rozwój fizyczny, związany z wyzywienim, zapewnieniem opieki i pilegnacji, a także warunków mieszkaniowych, oraz rozwój emocjonalny, związany z zaspokajaniem potrzeb dziecka oraz procesem wprowadzania go w szersze kręgi społeczne. Właśnie rolę jednostki wprowadzającej w społeczeństwo, jest rodzina. Rodzina jest najmniejsza komórka społeczną, która jest odbiciem spoęłczeństwa i niejako jego mikroskalą. Rodzina uczy, zatem podstawowych wzorów zachowania się w danej społeczności i to w głównej mierze od jej pozytywnej roli w tym względzie zależy to, w jaki sposób młody człowiek ułoży sobie swoje dorosłe życie. Przede wszystkim poprzez udział rodziny i właściwe prowadzenie dziecka przez rodziców nabywa ono podstawową umiejętność: uczy się uczuć, uczy się je przezywać i wyrażać, oraz właściwie nazywać. To właśnie poprzez obserwację rodziców i poprzez wzory, jakie oni dziecku przekazują, uczy się ono pewnych umiejętności, jak: myślenie, mówienie, kontrolowanie i rozpoznawanie swoich emocji, a także uczy się wpływać na innych. Wzorce osobowe uczą dziecko tego, kogo unikać, kogo lubić, kogo akceptować, jak wyrażać swoje emocje, kiedy dać im upust, a kiedy je powstrzymać.

Małżeństwo emeryckie to ostatnia faza w życiu rodziny. Jej pierwsza faza, związana z zawarciem związku małżeńskiego, ale jeszcze bez obecności dzieci, jest zastępowana właśnie przez moment, w którym w rodzinie pojawia się jedno dziecko, a potem ewentualnie kolejne dzieci. Następna faza to opuszczanie przez dorosłe dzieci domu rodzinnego oraz zakładanie własnej rodziny, przy czym członkowie pierwotnej rodziny, która pozostała, czyli małżonkowie, prowadzą jeszcze aktywne życie zawodowe. Ostatnia faza to taka, w której małżonkowie kończą etap aktywności zawodowej i przechodzą na emeryturę. Jest to etap zupełnie nowego ustawiania pewnych priorytetów i wartości w życiu, gdyż praca zawodowa wypełnia znaczną cześć życia, i zrezygnowanie z niej, nawet, jeśli od dłuższego czasu spodziewane, zawsze jest dużą nowością w życiu człowieka. Małżeństwo emeryckie staje wobec faktu starzenia się współmałżonka, jak i faktu swojej własnej starości, i koniecznością oswajania się z myślą odejścia jednej ze stron. Ludzie starsi wymagają większego zaangażowania emocjonalnego ze trony rodziny, co nie zawsze jest uświadamiane przez pozostałych członków rodziny. Wobec tego często starsi ludzie czują się samotni, zagubieni i rozczarowani. Tutaj zasadniczą rolę odgrywają stosunki, jakie panowały w rodzinie dużo wcześniej. Ewentualne pretensje mogą się teraz ożywić i przejawiać jako niechęć do zajmowania się osobą starszą.